Ekzistencializmi

1Hyrje

Ekzistencializmi është një traditë e mendimit filozofik të shekullit XX që vendos në qendër të hetimit ekzistencën konkrete të individit: mënyrën se si njeriu jeton, zgjedh dhe merr përgjegjësi për qenien e vet. Në vend që t’i qaset njeriut përmes sistemeve abstrakte ose përmes një natyre të përgjithshme njerëzore, ky kurrent niset nga përvoja e drejtpërdrejtë e subjektit që ekziston në botë.¹

Teza qendrore, e formuluar në mënyrë të mprehtë nga Jean-Paul Sartre, është se ekzistenca i paraprin esencës. Njeriu nuk lind me një qëllim të paracaktuar apo me një natyrë të gatshme; ai fillimisht ekziston, ndeshet me botën dhe vetëm më pas, përmes veprimeve dhe zgjedhjeve të veta, përcakton se çfarë do të bëhet. Kjo liri rrënjësore është njëkohësisht burim dinjiteti dhe një barrë e rëndë.

“Njeriu është i dënuar të jetë i lirë”: sapo hidhet në botë, ai mban përgjegjësi për gjithçka që bën.

2Origjina historike

Rrënjët e ekzistencializmit gjenden në shekullin XIX, në reagimin kundër idealizmit sistematik të Hegelit. Danezi Søren Kierkegaard theksoi rëndësinë e individit të vetmuar përballë Zotit dhe pamundësinë e reduktimit të ekzistencës në koncepte të përgjithshme, ndërsa Friedrich Nietzsche shpalli “vdekjen e Zotit” dhe krizën e vlerave që pasoi.²

Në gjysmën e parë të shekullit XX, fenomenologjia e Edmund Husserl-it dhe ontologjia e Martin Heidegger-it i dhanë traditës aparatin e saj konceptual. Por ishte Franca e pas Luftës së Dytë Botërore ajo që e ktheu ekzistencializmin në një lëvizje kulturore: në kafenetë e Parisit, mendimi filozofik u ndërthur me letërsinë, teatrin dhe angazhimin politik.

3Temat kryesore

Pavarësisht dallimeve të mëdha mes autorëve, disa tema të përbashkëta e bëjnë të njohshme traditën ekzistencialiste. Tri prej tyre — liria, ankthi dhe autenticiteti — formojnë bërthamën e saj.

3.1Liria

Për ekzistencialistët, liria nuk është një veti mes të tjerave, por vetë mënyra e qenies së njeriut. Të jesh njeri do të thotë të detyrohesh vazhdimisht të zgjedhësh, madje edhe kur zgjedh të mos zgjedhësh. Kjo liri nuk premton lehtësi: na bën tërësisht përgjegjës për kuptimin që i japim jetës, pa mundësinë për t’ia hedhur fajin natyrës, shoqërisë apo hyjnores.

3.2Ankthi

Ndërgjegjësimi për këtë liri të pakufishme lind ankthin (Angst). Ndryshe nga frika, që ka gjithnjë një objekt të caktuar, ankthi është pa objekt: është marramendja që na kap kur kuptojmë se asgjë e jashtme nuk mund të vendosë për ne. Për Kierkegaard-in, ankthi është “marramendja e lirisë”; për Heidegger-in, ai na e zbulon qenien tonë në tërësinë e saj.

3.3Autenticiteti

Përgjigjja ndaj ankthit mund të jetë ikja ose përballja. Të jetosh në mënyrë joautentike do të thotë të fshihesh pas roleve, zakoneve dhe mendimit të “të tjerëve” (das Man), duke bërë sikur zgjedhjet i merr dikush tjetër. Autenticiteti, përkundrazi, është pranimi i hapur i lirisë dhe i vdekshmërisë sonë, si dhe marrja e përgjegjësisë së plotë për jetën që ndërtojmë.

4Figurat kryesore

Ekzistencializmi nuk është një shkollë me doktrinë të njësuar, por një familje mendimtarësh që ndajnë një frymë të përbashkët. Ndër më me ndikim janë:

Søren Kierkegaard (1813–1855) — i konsideruar si babai i ekzistencializmit; vuri theksin te besimi, ankthi dhe individi. Friedrich Nietzsche (1844–1900) — kritik i moralit tradicional dhe teoricien i vullnetit për fuqi. Martin Heidegger (1889–1976) — analizoi qenien-në-botë (Dasein) te Qenia dhe koha. Jean-Paul Sartre (1905–1980) — figura më e njohur, autor i Qenies dhe hiçit. Simone de Beauvoir (1908–1986) — e zbatoi ekzistencializmin te etika dhe te gjendja e gruas te Seksi i dytë. Albert Camus (1913–1960) — eksploroi absurdin dhe revoltën, ndonëse e mohoi etiketën ekzistencialiste.

5Kritika

Ekzistencializmi është kritikuar nga disa këndvështrime. Marksistët e akuzuan për individualizëm që anashkalon strukturat shoqërore e ekonomike. Mendimtarë fetarë e panë theksin te liria absolute si mohim të hirit hyjnor, ndërsa filozofë analitikë vunë në dyshim saktësinë dhe verifikueshmërinë e pohimeve të tij. Së fundmi, strukturalizmi i viteve ’60 e sfidoi vetë idenë e një subjekti autonom dhe sovran.

6Ndikimi

Megjithë rënien e tij si lëvizje mbizotëruese, ndikimi i ekzistencializmit mbetet i gjerë. Ai ushqeu psikologjinë ekzistenciale dhe humaniste, terapinë e kuptimit të Viktor Frankl-it, teologjinë bashkëkohore dhe kritikën letrare. Pyetjet që shtroi — për lirinë, përgjegjësinë dhe kuptimin e një jete pa themele të garantuara — mbeten po aq të mprehta sot sa dikur.